Vorm en verspreiding van prenten

De verspreiding van de prenten onder het gewone volk verliep anders dan we tegenwoordig misschien zouden denken, en de vorm waarin de prenten tegenwoordig nog overgebleven zijn is zeker niet zonder meer gelijk aan de oorspronkelijke vorm waarin ze werden vervaardigd. Veel van de religiekritische prenten bewaard in prentenkabinetten zijn niet meer compleet: enkel de afbeelding is overgebleven, en de begeleidende tekst is in de loop der jaren weggesneden of geknipt omdat men enkel de prent nog wilde bewaren. Het is bij los overgebleven prenten vaak moeilijk in te schatten hoe in de oorspronkelijke vorm tekst en beeld samen werkten als geheel, en om de religiekritiek in deze prenten, evenals hun werking op de beschouwer, beter te begrijpen is het dus belangrijk om daar bij stil te staan.

Wel kunnen er enige algemene opmerkingen worden gemaakt over de gebruikelijke vormen waarin prenten werden gebruikt en verspreid. Prenten werden doorgaans niet gebundeld in grote prentenboeken om als lijvig geheel bekeken te worden, maar als losse vellen of dunne bundels verkocht. Deze vellen of bundels, soms van relatief grote afmetingen, konden bij prentuitgevers gekocht worden voor een paar stuivers, en werden waarschijnlijk vervolgens uitgebreid bekeken en besproken door de koper en zijn naasten. Het bezitten van reformatorische prenten was niet zonder risico’s: er zijn gevallen bekend waarin mensen veroordeeld werden als ketter omdat ze een bepaalde prent in hun bezit hadden. Zelfs monniken en andere geestelijken, die soms werden ingeschakeld door ongeletterden om de tekst bij bepaalde prenten uit te leggen, konden hiervoor problemen krijgen met de autoriteiten.

De terminologie waarmee onderscheid gemaakt kan worden tussen de verschillende vormen waarin prenten werden verspreid is in de Nederlandse taal niet nauw vastgelegd. Daarom wordt in het onderstaande verduidelijkt welke termen worden gehanteerd op deze website voor verschillende typen zestiende-eeuwse reformatorische prenten.

Vlugschrift

Op deze website is de term vlugschrift in de context van de zestiende-eeuwse prenten gebruikt ter beschrijving van een prikkelende afbeelding met een korte begeleidende tekst op een groot vel papier. De Engelse term ‘broadsheet’ is voor dergelijke prenten beter van toepassing, maar kent geen Nederlandse equivalent, vandaar dat er voor ‘Vlugschrift’ is gekozen. Vlugschriften werden los verkocht door uitgevers van prenten. De combinatie van tekst en beeld zorgde ervoor dat de boodschap goed overkwam op het publiek: ze werden vaak bekeken door verschillende mensen tegelijk, van wie er doorgaans wel enkelen een beetje konden lezen. Dat vlugschriften door de autoriteiten terecht niet gezien werden als onschuldige schertsplaatjes blijkt bijvoorbeeld uit een verbod in 1522 in Leipzig op een vlugschrift waarin Hiëronymus Emser (een Duits theoloog en verdediger van het katholicisme) werd aangevallen. De autoriteiten namen de oplage van 1500 bladen in beslag, waaruit ook meteen blijkt dat vlugschriften werden uitgegeven in aanzienlijke oplages en dus potentieel een groot publiek konden bereiken.

Pamflet

Als er op deze site gesproken wordt van een pamflet in zestiende-eeuwse context, dan wordt daarmee bedoeld een kleine bundel waarin prenten gecombineerd zijn met begeleidende tekst. De prenten fungeren als ondersteuning van de tekst, die een programmatisch karakter heeft. Het onderscheid tussen pamfletten en vlugschriften is niet heel scherp, en wordt hier voornamelijk gemaakt op basis van het aantal pagina's, het vlugschrift met slechts één pagina, het pamflet met meerdere, maar niet voldoende om een volwaardig boek te zijn. Het Passional Christi und Antichristi is een goed voorbeeld van een pamflet, waarin tekst en beeld elkaar afwisselen, ondersteunen en versterken.

Titelblad

Tenslotte werden prenten vaak gebruikt als titelblad van langere en ingewikkelde teksten ter illustratie van de inhoud. Vanaf de jaren 1520 verschenen er naast vlugschriften en pamfletten uiteraard ook veel omvangrijkere reformatorische teksten, bijvoorbeeld boeken en theaterstukken, die dan ook werden voorzien van een bijpassende, reformatorische prent als titelblad . De inhoudelijke religiekritiek van de tekst en die in de prent komen nauw overeen, zoals het geval is bij bijvoorbeeld de Todtenfresser. Het is niet onlogisch om aan te nemen dat prenten die gebruikt werden als titelblad daarnaast ook los verspreid konden worden, bijvoorbeeld als vlugschrift, maar daarover is vooralsnog weinig over bekend.

There are no comments on this page.
Valid XHTML :: Valid CSS: :: Powered by WikkaWiki