Over de grote Griekse dichters Homerus en Hesiodus (Xenofanes)

In het kort

Een bekende religiekritiek is de verwerping van godenverhalen vanwege hun kwalijke morele inhoud. Wie mensen wil aanzetten tot zedelijk gedrag, aldus dit kritisch fragment van Xenofanes, moet niet als voorbeeld nemen wat de dichters over de goden hebben geschreven.



Alles hebben Homerus en Hesiodus de goden toegeschreven, Al wat bij mensen schande en smaad is, Stelen en moorden en elkaar bedriegen.

Bron: Xenofanes, geciteerd in Sextus Empiricus, Adversus Mathematicos 9.193 (= DK 21 B 11).

Over Xenofanes
Xenofanes (vermoedelijk 570 – 475 v.Chr.) werd geboren in Kolofon, een Griekse stad in Ionië, de westkust van het huidige Turkije, gelegen tussen Efeze en Smyrna. Toen hij vijfentwintig jaar was, heeft hij zijn geboortestad verlaten en is naar Sicilië getrokken, waar hij als rondtrekkend dichter op verschillende plaatsen gewerkt heeft. In zijn tijd waren verschillende dichters actief die hun gedichten openbaar voordroegen en daarmee hun geld verdienden. Xenofanes’ werk is slechts in fragmenten overgeleverd. In sommige fragmenten zien we hem uithalen naar andere dichters, die hij klaarblijkelijk als rivalen ziet. In dezelfde satirische stijl schrijft hij echter ook over decadente inwoners van Kolofon en over atleten, die zich op hun lichamelijke kracht in plaats van op hun wijsheid laten voorstaan. Het meest bekend is Xenofanes echter vanwege zijn kritiek op de mythes van de dichters Homeros en Hesiodos, die de goden beschreven als mensen, zowel in hun uiterlijk als in hun gedrag. De kritiek richt zich dus zowel op antropomorfisme als op de immoraliteit van de traditionele goden. Xenofanes behoort tot de presocratische filosofen: de filosofen die leefden vóór Socrates (469-399 v. Chr.) en zich bezighielden met de verklaring van natuurverschijnselen. Van Xenofanes is de leerstelling overgeleverd dat ‘alle dingen één zijn’.

Analyse
In dit fragment richt Xenofanes zich specifiek op Homeros en Hesiodos als degenen die met hun epische gedichten de traditionele mythologie in belangrijke mate hebben vormgegeven. Zij hebben de goden niet alleen antropomorf afgebeeld in hun uiterlijk (zie exemplum 1) maar ook in hun handelen: ze doen alles wat onder mensen als schandelijk geldt. Het feit dat hij kritiek levert op hoe de goden worden afgeschilderd, wil niet zeggen dat hij het bestaan van de goden als zodanig afwijst. Hij spoort zijn hoorders juist aan tot vroomheid. Tijdens een feestmaal (een symposium) “moeten welgezinde mannen eerst god bezingen / met heilige verhalen en zuivere redevoeringen; / nadat ze geplengd en gebeden hebben om de kracht om rechtvaardige daden / te doen – want dat is toch het meest vanzelfsprekend - / geen misdaden.” (DK 21 B 1). Tegenover de grillige goden van de mythen stelt Xenofanes: “één god is onder goden en mensen de grootste / in geen enkel opzicht gelijk aan de stervelingen, in gestalte noch in inzicht.” (DK 21 B 23). Xenofanes’ eigen overtuiging die ten grondslag ligt aan deze kritiek is dus waarschijnlijk die van de goddelijke volmaaktheid, die goedheid beschouwt als inherent aan goddelijkheid. Hiermee loopt Xenofanes vooruit op filosofen als Euripides en Plato en op eigenlijk vrijwel de hele Griekse filosofische traditie. De stijl is in dit citaat niet direct satirisch (al kennen we de oorspronkelijke context van dit citaat niet). Xenofanes is oprecht verontwaardigd en richt zich, behalve op Homeros en Hesiodos, indirect ook op de vele dichters uit zijn eigen tijd die zich door hun mythes laten inspireren. Hij meent dat dichters zoals zij een didactische rol hebben en anderen moeten leren het goede te doen. Verhalen over goden die moorden, stelen en bedriegen doen daar afbreuk aan. Door de menselijke onvolkomenheden aan de goden toe te schrijven doen deze dichters bovendien geen recht aan de goddelijke volmaaktheid.

Oorspronkelijke tekst:
πάντα θεοῖσ’ ἀνέθηκαν Ὅμηρός θ’ Ἡσίοδός τε, ὅσσα παρ’ ἀνθρώποισιν ὀνείδεα καὶ ψόγος ἐστίν, κλέπτειν μοιχεύειν τε καὶ ἀλλήλους ἀπατεύειν.
There are no comments on this page.
Valid XHTML :: Valid CSS: :: Powered by WikkaWiki