Xenofanes

Naam
Xenofanes
Pseudoniem
geen
Geboren
ca. 570 v.C. te Kolofon (Ionië)
Overleden
ca. 475 v.C. te Sicilië


Levensloop

Xenofanes werd geboren in Kolofon, een Griekse stad in Ionië, de westkust van het huidige Turkije, gelegen tussen Efeze en Smyrna. Op zijn 25e heeft hij echter zijn geboortestad verlaten en is naar Sicilië getrokken, waar hij als rondtrekkend dichter op verschillende plaatsen gewerkt heeft. In zijn tijd waren verschillende dichters actief die hun gedichten openbaar voordroegen en daarmee hun geld verdienden. Xenofanes’ werk is slechts in fragmenten overgeleverd. In sommige fragmenten zien we hem uithalen naar andere dichters, die hij klaarblijkelijk als rivalen ziet (DK 21 B 21). In dezelfde satirische stijl schrijft hij echter ook over decadente inwoners van Kolofon (DK 21 B 3) en over atleten, die zich op hun lichamelijke kracht in plaats van op hun wijsheid laten voorstaan (DK 21 B 2).

Religiekritiek

Het meest bekend is Xenofanes echter vanwege zijn kritiek op de mythes van de dichters Homeros en Hesiodos, die de goden beschreven als mensen, zowel in hun uiterlijk als in hun gedrag. De kritiek richt zich dus zowel op antropomorfisme (zie exemplum 1) als op de immoraliteit van de traditionele goden (exemplum 2).

Dat wil niet zeggen dat hij het bestaan van de goden als zodanig afwijst. Hij spoort zijn hoorders juist aan tot vroomheid. Tijdens een feestmaal (een symposium) “moeten welgezinde mannen eerst god bezingen / met heilige verhalen en zuivere redevoeringen; / nadat ze geplengd en gebeden hebben om de kracht om rechtvaardige daden / te doen – want dat is toch het meest vanzelfsprekend - / geen misdaden.” (DK 21 B 1). Tegenover de grillige goden van de mythen stelt Xenofanes: “één god is onder goden en mensen de grootste / in geen enkel opzicht gelijk aan de stervelingen, in gestalte noch in inzicht.” (DK 21 B 23). Zijn opvatting van één hoogste god die ethisch volmaakt is en geheel anders dan de mensen is mogelijk beïnvloed door de perzische godsdienst: de perzische god Ahuramazda vertoont opmerkelijke overeenkomsten met de god die Xenofanes beschrijft. Tijdens Xenofanes’ leven breidde het Perzische rijk zich onder Darius I (de Grote) uit tot aan de Ionische kust, zodat culturele uitwisseling niet onwaarschijnlijk is.

Filosofie

Xenofanes wordt vaak onder de voorsokratische filosofen gerekend: de filosofen die leefden vóór Sokrates (469-399 v.Chr.) en die zich bezighielden met de verklaring van natuurverschijnselen. Van Xenofanes is de leerstelling overgeleverd dat ‘alle dingen één zijn’. Daarmee werd hij gezien als de leraar van Parmenides, die leerde dat er één onveranderlijk zijn ten grondslag ligt aan de veranderlijke werkelijkheid die we waarnemen. In de oudheid zelf gaf men echter al toe dat de genoemde leerstelling eerder in het bereik van de theologie viel (DK 21 A 31). Hij heeft waarschijnlijk niet een systematisch uitgewerkte natuurfilosofie gehad, al zijn er wel fragmenten die spreken over aarde, of water en aarde, als oerprincipes van alles wat er is (DK 21 A 36; A 39; B 33). Daarmee staat hij dan in de traditie van filosofen als Thales, Anaximander en Anaximenes, die in Xenofanes’ jeugd nog werkzaam waren in zijn geboorteregio Ionië. Over deze filosofen weten we echter erg weinig; Xenofanes is de eerste Griekse denker van wiens persoonlijkheid we ons enigszins een beeld kunnen vormen (Jaeger 38).

Voor verantwoording van de gebruikte bronnen en verdere bibliografie klik hier.
There are no comments on this page.
Valid XHTML :: Valid CSS: :: Powered by WikkaWiki