De verderfelijke aflatenhandel (Todtenfresser)

In het kort

De handel in aflaten was een belangrijk onderwerp van de protestantse kritiek die vooral het wereldlijke karakter van de kerk aan de kaak wil stellen. Priesters verdienen dik aan het (bij)geloof van mensen in de aflaten: de giften waarmee zij hopen de doden te helpen in hun vooruitzicht op het het eeuwige leven. Dat roept de voorstelling op dat de clerus van de lijken van de overleden leven ('de één zijn dood ...'), zoals in bijgaande prent van een onbekende kunstenaar: 'De lijkenvreters'. Toneelstukken, prenten en pamfletten werden gebruikt om deze praktijk bij het gewone volk in diskrediet te brengen.



Todtenfresser
Bron: Onbekende kunstenaar, ca. 1520, houtsnede, afmetingen onbekend

Over de "Todtenfresser"
Hoewel de kunstenaar onbekend is, is deze prent te koppelen aan twee Vastenavond-spelen die in de vroege jaren 1520 werden uitgebracht in Augsburg en Bern door Pamphilius Gengenbach en Niklaus Manuel, beiden getiteld die Todten Fresser. In deze stukken wordt op satirische wijze dezelfde kritiek geuit op de geestelijken, die zelf aan het woord zijn tijdens de huiveringwekkende maaltijd. De prent heeft in elk geval gediend als titelpagina van Gengenbachs toneelstuk, maar kan daarnaast heel goed ook los verspreid zijn.
Op het eerste oog is die kritiek misschien niet heel duidelijk, door de lugubere manier waarop ze is vormgegeven. Katholieke geestelijken, onder wie de paus, een bisschop, een paus en een non zitten aan een feestelijke maaltijd, waar ook onheilspellende, duivelse figuren bij aanwezig zijn. Het gruwelijke hoofdgerecht van het feest is een opengesneden lijk. Hiermee maakt de prentmaker dus een satirische toespeling op het uitbuiten van de doden, en wil hij niet impliceren dat katholieken letterlijk kannibalen zijn (hoewel het, met het oog op de discussie over de transsubstantiatie en het wel of niet letterlijk consumeren van Christus’ lichaam, misschien ook wel een schertsende verwijzing is naar de katholieke leer). De kritiek in de prent wordt nog duidelijker wanneer we kijken naar de ontstaanscontext. Beide media, prent en toneelstuk, waren in elk geval toegankelijk en aansprekend voor het gewone volk. Protestantse critici konden via deze media dus een groot publiek bereiken.

Analyse
De kritiek die in deze prent wordt geuit op godsdienstige praktijken van katholieken, is verwant aan en komt voort uit de kritiek op de aflatenhandel, bijvoorbeeld aan de kaak gesteld door Hans Holbein. Er wordt namelijk niet alleen kritiek geleverd op de aflatenhandel zelf, maar op verschillende andere manieren waarop de katholieke geestelijkheid winst wist te halen uit de dood van geloofsgenoten. Hierin ligt namelijk de belangrijkste kritiek op de aflatenhandel: uit angst voor de dood en hun straf in het vagevuur zijn mensen geneigd om aflaten te kopen, offerandes waarmee strafvermindering werd bereikt. Maar ook andere katholieke gebruiken waar clerici geld uit wisten te slaan worden bekritiseerd, zoals het houden van de dodenmis, het laten instellen van vicarieën om personen na hun dood te gedenken, en het vergeven van de zonden, eventueel van een overledene, in ruil voor schenkingen. Veel protestanten meenden - overigens in navolging van eerdere stromingen binnen de kerk zelf - dat de kerk te veel met wereldlijke zaken en macht bezig was en te weinig met de geestelijke beleving van het geloof. De priester is daarbij het belangrijkste mikpunt van deze kritiek, aangezien deze kerkelijke functionarissen de goddelijke sfeer in deze wereld vertegenwoordigen. Dat vereist een waardig optreden waarbij het onderscheid tussen de geestelijke en de wereldlijke, of de sacrale en de profane, kant duidelijk moet blijven. Het weerwoord van katholieke zijde luidt daarentegen dat juist in dit soort beelden de kerk als een louter wereldlijke zaak wordt voorgesteld (door alleen de misstanden te zien) en de protestanten juist geen oog hadden voor de geestelijke inhoud van de kerk.

Zie voor de teksten van de Vastenavond-spelen:
There are no comments on this page.
Valid XHTML :: Valid CSS: :: Powered by WikkaWiki