Revision [299]

Last edited on 2013-02-11 11:48:49 by inhoudenvorm
Additions:
titel="Theologische kritiek op het optimisme"


Revision [205]

Edited on 2013-02-11 09:25:22 by inhoudenvorm
Additions:
kort="Theologische kritiek op het optimisme is een instantie van religiekritiek. Deze kritiek richt zich op een theologische verklaring van het kwaad in de wereld en dus in feite een reactie op de optimistische theodicee."
Deletions:
kort="Theologische kritiek op het optimisme is een instantie van religiekritiek zoals vertegenwoordigd door Voltaires Candide en in het lemma ‘Goed (Alles is goed)’ van het Filosofisch woordenboek. Deze kritiek richt zich op een theologische verklaring van het kwaad in de wereld en dus in feite een reactie op de optimistische theodicee."


Revision [204]

Edited on 2013-02-11 09:23:57 by inhoudenvorm
Additions:
{{stijl
kort="Theologische kritiek op het optimisme is een instantie van religiekritiek zoals vertegenwoordigd door Voltaires Candide en in het lemma ‘Goed (Alles is goed)’ van het Filosofisch woordenboek. Deze kritiek richt zich op een theologische verklaring van het kwaad in de wereld en dus in feite een reactie op de optimistische theodicee."
}}


Revision [183]

Edited on 2013-02-11 08:55:17 by inhoudenvorm

No Differences

Revision [104]

Edited on 2013-01-17 17:52:18 by inhoudenvorm
Additions:
======Theologische kritiek op het optimisme======
Theologische kritiek op het optimisme is een instantie van religiekritiek zoals vertegenwoordigd door Voltaires Candide en in het lemma ‘Goed (Alles is goed)’ van het Filosofisch woordenboek. Deze kritiek richt zich op een theologische verklaring van het kwaad in de wereld en dus in feite een reactie op de optimistische theodicee.
===Het optimisme van Gottfried Leibniz===
De invloedrijke Duitse filosoof en wiskundige Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1716) heeft gedurende zijn ruim vijftig jarige carrière als filosoof een immens oeuvre opgebouwd, waarin de theologische doctrine van het optimisme slechts één klein aspect vervult.
Leibniz’ godsbeeld houdt in dat God bij de schepping zowel de materiële wereld (die wordt ‘bestuurd’ door de natuurwetten) en de immateriële wereld schiep. Deze immateriële wereld, die Leibniz gevuld heeft met ‘monaden’, heeft geen directe invloed op de materiële wereld, maar verloopt wel in exacte harmonie met de gebeurtenissen in de materiële wereld. Deze metafysica resulteert in een ethiek die de menselijke vrije wil centraal plaatst, wat betekent dat al het slechte in de wereld een resultaat is van menselijke ondeugd of nalatenschap. Natuurrampen, die door God zijn vastgelegd bij de schepping, zijn in feite bestraffingen voor ethische dwaling.
Deze vorm van theodicee, die het kwaad in de wereld verklaart door het te koppelen aan menselijk handelen, is al zo oud als de mensheid zelf. Thomas van Aquino en Augustinus voor hem hebben al soortgelijke antwoorden gegeven op ‘het probleem van het kwaad’.
===[[Voltaire]]s kritiek op het optimisme===
Voltaire voelde zich aan het begin van zijn schrijverscarrière enigszins getrokken door het optimisme, zoals bijvoorbeeld blijkt uit een brief gericht aan de toekomstige Pruisische koning, Frederik de Grote, waarin Voltaire schrijft dat het leven vooral uit genietingen bestaat en dat slechte dingen die wel gebeuren het gevolg zijn van menselijke ondeugd. Tevens publiceert Voltaire in deze tijd werken waaruit zijn geloof in een rechtvaardige en deugdzame God blijkt.
Later in zijn leven verandert Voltaire van mening, een omwenteling die voltooid is geraakt na de aardbeving in Lissabon van 1755. Voltaire kan na deze immense natuurramp, waar naar schatting tussen de 10,000 en 100,000 Portugezen het leven lieten, niet meer geloven dat dergelijke gebeurtenissen goddelijke straffen zijn voor menselijke ondeugd. In een in 1756 gepubliceerd gedicht vraagt Voltaire zich af hoe sommige filosofen nog steeds kunnen zeggen “alles is goed zo” en aan deze filosofen vraagt hij of alle gestorven vrome, biddende vrouwen en kinderen (zij waren aan het bidden omdat de aardbeving plaatsvond tijdens het ochtendgebed op Allerheiligen) deze dood verdienden en aan zichzelf te wijten hadden. In [[Candide]] is de aardbeving van Lissabon één van de vele decors.
In Candide bereikt Voltaires kritiek op het optimisme haar hoogtepunt. Dit werk is uitdrukkelijk geschreven om het liebniziaanse optimisme aan te vallen. Voltaire doet dit door op satirische wijze de jonge optimist Candide allerlei beproevingen te laten doorstaan, die zijn geloof in de deugdelijkheid van de schepping en in de overtuiging van alle kwaad afkomstig is van menselijke ondeugd op losse schroeven zet. Het verhaal eindigt dan ook veelzeggend met een passage waarin Candide, na talloze omzwervingen en immense tegenslag, een boerderijtje koopt samen met zijn – op Leibniz gebaseerde – leermeester en rasoptimist, Pangloss. Wanneer Pangloss voor de zoveelste keer het lot dankt en aangeeft dat dit de beste van alle mogelijke werelden is, antwoordt Candide: dat kan wel zijn, maar we moeten ons land verbouwen.
In het lemma ‘Goed (Alles is goed)’ van het Filosofisch woordenboek maakt Voltaire hetzelfde punt. In dit lemma geeft hij een korte geschiedenis van verschillende theodiceeën, zoals die doorheen de geschiedenis zijn verwoord. Op satirische wijze passeren Leibniz, Lactantius, Basilides, Simon, de klassieke mythe van Pandora, Indische mythologie, Syrische mythologie, Bolingbroke, Pope en Shaftesbury allemaal de revue, maar geen van hen heeft een bevredigend antwoord op de vraag: waar komt het kwaad in de wereld vandaan? Voltaire concludeert dat de stelling dat alles goed is, en dat dit de beste van alle mogelijke werelden is, geen enkele troost biedt. Hij eindigt dit lemma met een op de conclusie van Candide gelijkende aporie: laten we dergelijke vraagstukken beantwoorden met een ‘non liquet’: dit is niet duidelijk (p. 295).
Deletions:
======Versleutelde boodschap======
Veel religiekritiek wordt niet direct geleverd, maar wordt veeleer versleuteld. Dit kan op zeer uiteenlopende manier gebeuren. Zo kan een auteur zijn boodschap versleutelen door deze te presenteren in een dialoog, middels een parabel of in een verhaal.
De redenen voor het versleutelen van een boodschap lopen uiteen. In sommige gevallen kan een auteur zijn boodschap versleutelen om vervolging te voorkomen. Als hij bijvoorbeeld wordt beschuldigd van afgoderij of blasfemie, kan hij zich verschuilen achter de stelling dat hij in een karakter of een parabel slechts een bepaalde positie neerzette, maar dat deze niet per se zijn eigen opvattingen vertegenwoordigt. In andere gevallen is een boodschap wellicht versleuteld om esthetische of literaire redenen. Tot slot kan een boodschap ook versleuteld worden omdat de auteur de gemiddelde lezer niet in staat acht de gevolgen van de opvatting in kwestie te overzien.
Versleutelde boodschappen als stijl van religiekritiek worden gekenmerkt door een zekere troebelheid: men kan niet prima facie uitmaken wat de auteur precies wil zeggen. Dit kan leiden tot verwarring over de positie van de auteur, of tot het domweg verkeerd interpreteren van de boodschap die versleuteld is.
Voorbeelden van versleutelde boodschappen
Het pleidooi voor verdraagzaamheid dat Gotthold Lessing met behulp van een parabel voert in Nathan de wijze is een voorbeeld van een versleutelde boodschap. Hoewel in de tekst duidelijk wordt dat de ringen waarover de parabel vertelt symbool staan voor de drie voornaamste westerse religies, wordt na de parabel niet meer de terugkoppeling gemaakt dat de boodschap die in de parabel zit automatisch ook geldt voor de onderlinge verhoudingen tussen de aanhangers van de verschillende religies. Evenmin wordt expliciet gemaakt dat alle ‘uiterlijke’ kenmerken van de religies, waar alle dogma’s en theologische overtuigingen onder vallen, slechts bijzaken zijn. Met name dit laatste zou in de 18e eeuw opgevat kunnen worden als blasfemie, daar het de katholieke kerk in zijn geheel verwerpt als een ‘bijzaak’, wat op zijn beurt zou kunnen verklaren waarom Lessing de boodschap wenste te versleutelen.
Het door Voltaire geschreven werk Candide is een theologische kritiek op het optimisme. Hoewel in het verhaal enkele keren uitspraken worden gedaan die het optimisme in twijfel trekken, wordt nergens expliciet deze doctrine verworpen. Niettemin is het aan het einde van het verhaal zonder meer duidelijk dat het verhaal in extenso dient als kritiek op het optimisme. De boodschap als zodanig is in dit werk dus versleuteld.


Revision [103]

The oldest known version of this page was created on 2013-01-17 17:50:54 by inhoudenvorm
Valid XHTML :: Valid CSS: :: Powered by WikkaWiki