Geloof en (on)bescheidenheid (Plotinos)

In het kort

De universele aanspraak van het christendom – het was een religie voor iedereen, óók voor de lagere klassen – was in de oudheid een belangrijk punt van kritiek. Plotinus waarschuwt voor het gevaar dat een dergelijke boodschap kan opleveren: de gewone man wordt opgehemeld en voelt zich beter dan de ongelovige. Godsdienst maakt de mens nog niet meteen wijs en bescheiden.



Onwijze mensen laten zich terstond overtuigen zodra zij toespraken horen van het soort: ’Jij zult hoger staan dan iedereen, niet alleen mensen maar ook goden’ - de aanmatiging is immers wijdverbreid onder de mensen – en zo ook de man die tot dan toe gering en bescheiden was en een van de gewone mensen, als hij te horen krijgt: ’Jij bent een kind van God, en de andere lieden, tegen wie jij zo hebt opgezien, zijn geen kinderen Gods, zelfs alles wat zij uit een traditie van oudsher vereren, is dat niet, en jij bent meer waard zelfs dan het hemelgewelf, ook zonder jouw eigen inspanning.’ Dan staan er ook nog anderen om hem heen en applaudisseren.

Bron: Th.G. Sinnige (vertaling), Plotinos. Over schouwing & Tegen de Gnostici, Bussum: Wereldvenster, 1981), Enneaden, II, 9, 9, 52-60.

Over Plotinus
Plotinos (205-270 n.Chr), was de grondlegger van het neoplatonisme. Hij werd geboren in Egypte en studeerde in Alexandrië, onder meer bij de filosoof Ammonios Saccas. In 244 opende hij een school in Rome. De filosoof Porfyrios bezocht zijn school van 263-268 n.Chr. Na Plotinos’ dood verzamelde Porfyrios diens geschriften en gaf ze uit in zes Enneaden (groepen van negen traktaten). Ook schreef hij een biografie van Plotinos als inleiding op zijn werk. Aan het eind van zijn leven trok Plotinos zich terug naar Campania, waar hij stierf.

Analyse
Volgens Plotinos wordt je een beter mens door intellectuele oefening en morele training. Op die wijze kan men opstijgen tot het goddelijke en uiteindelijk ook een mystieke ervaring van eenwording met het Goede opdoen. De gnostici houden echter mensen met weinig intellectuele vermogens voor dat ze hoger staan dan ieder ander. Zij zullen dat direct geloven en arrogant de overgeleverde filosofische inzichten veronachtzamen.
Deze kritiek is niet beperkt tot de gnostici, maar geldt het christendom als geheel, dat zich richtte op de ‘gewone mens’ met de boodschap dat ze niet op grond van eigen inspanning door God als rechtvaardig beschouwd werden. Plotinos beschouwt dat als een aantasting van de natuurlijke orde die tot arrogantie leidt.
Op de achtergrond van Plotinos’ kritiek staat een visie die door de Grieks-Romeinse elite breed gedeeld werd en die Plotinos elders in het traktaat als volgt weergeeft: “[De wijze man] heeft begrepen dat hier op aarde twee manieren van leven bestaan, de ene manier van leven voor wijze mensen, de andere voor de grote massa. Die van wijze mensen volgt de stijgende lijn en zoekt wat van hoger orde is, en die van de gewonere mensen is ook weer tweevoudig: de een heeft besef van de waarden van het karakter en heeft tot zekere hoogte deel aan het goede, en daartegenover staat de grauwe massamens als een soort handwerksman om voor de betere categorie in de behoeften te voorzien.” (Enneade II, 9, 9, 6-11).

Oorspronkelijke tekst:
Πείθονται δὲ ἄνθρωποι ἀνόητοι τοῖς τοιούτοις τῶν λόγων ἐξαίφνης ἀκούοντες ὡς σὺ ἔσῃ βελτίων ἁπάντων οὐ μόνον ἀνθρώπων, ἀλλὰ καὶ θεῶν —πολλὴ γὰρ ἐν ἀνθρώποις ἡ αὐθάδεια—καὶ ὁ πρότερον ταπεινὸς καὶ μέτριος καὶ ἰδιώτης ἀνήρ, εἰ ἀκούσειε• σὺ εἶ θεοῦ παῖς, οἱ δ’ ἄλλοι, οὓς ἐθαύμαζες, οὐ παῖδες, οὐδ’ ἃ τιμῶσιν ἐκ πατέρων λαβόντες, σὺ δὲ κρείττων καὶ τοῦ οὐρανοῦ οὐδὲν πονήσας—εἶτα καὶ συνεπηχῶσιν ἄλλοι;
There are no comments on this page.
Valid XHTML :: Valid CSS: :: Powered by WikkaWiki