Paus en Sultan in de hel (Matthias Gerung)

In het kort

De kritiek op bepaalde religieuze praktijken en denkbeelden wordt in het christendom gekoppeld aan het Laatste Oordeel, het moment waarop de ware gelovigen hun beloning en de ongelovigen hun straf krijgen. In deze prent komt deze verbeelding van religiekritiek goed naar voren. Het bijzondere aan deze prent is dat hier ook moslims voorkomen als voorbeeld van ketterij.



Paus en Sultan in de hel
Bron: Matthias Gerung, ca. 1546, houtsnede, 23, 4 x 16, 2 cm

Over Matthias Gerung en de prent
Matthias Gerung (ca. 1500-1570) was een Duitse schilder en houtsnijder. Hij voerde talrijke opdrachten uit voor paltsgraaf Ottheinrich, waaronder het behangontwerp van Schloss Neuburg, genealogische wandtapijten en illustraties bij de Ottheinrich Bijbel. Zijn gedetailleerde schilderijen op paneel, zoals Die Darstellung des Heerlagers Karls V. bei Lauingen (1551) en Die Melancholie im Garten des Lebens (1558) geven een beeld van het leven in de zestiende eeuw. Naast deze werken maakte Gerung ook houtsneden waarmee hij ten tijde van de Reformatie op satirische wijze zijn kritiek op het katholicisme en de islam verbeeldde.
De prent van Matthias Gerung behoorde tot een reeks van in totaal 59 prenten die de Duitstalige vertaling door Laurentius Agricola van Sebastian Meyer’s Commentaar op de Apocalyps van Johannes illustreerden. In het apocalypscommentaar ligt stevige religiekritiek op het katholicisme en de paus besloten, die ook terugkomt in de prenten. Het was een gebruikelijke vergelijking: de paus met de antichrist. Opmerkelijk is dat in deze en enkele andere prenten van Gerung ook moslims terugkomen als voorbeeld van een slecht geloof en ketterij.

Analyse
In de meeste reformatorische prenten komen moslims niet of nauwelijks voor. De directe tegenstander van de hervormers waren in principe de aanhangers van de Roomse kerk. De houding van de hervormers ten opzichte van moslims (vaak beschreven onder de generaliserende noemer ‘Turken’) is op zijn minst ambigu te noemen. Enerzijds leverden veel reformatorische auteurs stevige kritiek op de islam, zo ook Meyer en Agricola. De ‘Turken’ werden gezien als misleide gelovigen en hun veroveringen van gebieden in het oostelijk deel van Europa in de vroege jaren 1520 werden beschouwd als een straf van God en een aankondiging van het einde der tijden. Anderzijds werden ze beschouwd als beduidend minder erg dan de aanhangers van de paus en de Joden. Luther beschrijft de ‘Turken’ bijvoorbeeld wel als handlangers van de duivel en vijanden van het christelijk geloof maar stelt ze zelf niet gelijk aan duivels, zoals hij wel doet met Joden, noch vergelijkt hij de sultan met de antichrist. De spreuk ‘Liever Turks dan paaps’, gebezigd door de geuzen in de late zestiende eeuw in de Nederlanden, laat zien dat de vijandigheid richting moslims, die overigens nog altijd beschouwd werden als ketters, minder ernstig was dan die richting katholieken. Moslims stonden bekend als relatief tolerant, omdat ze inwoners in naties die ze veroverden doorgaans toestonden zonder al te veel problemen hun eigen religie te blijven uitoefenen.
In de bovenstaande afbeelding wordt het geloof van de hervormers als de enige weg naar de hemel gepresenteerd. De engelen, die op de prent alle mensen met verwerpelijke geloofsovertuigingen de afgrond in duwen, kunnen gezien worden als de belichaming van de haat van de hervormers tegen papen en Turken. Tevens is verbeeld hoe hun eigen loyaliteit aan Christus beloond zal worden, zoals te zien is in het midden van de prent, waarbij zij als vrome gelovigen worden afgebeeld. In naam van God wordt in de prent van Gerung het protestantse geloof boven andere geloofsovertuigingen geplaatst. Dit is echter niet per se de visie van deze kunstenaar. De religiekritiek in Gerungs prenten werd ingegeven door de teksten die hij illustreerde en door zijn opdrachtgevers. Deze prenten geven een goed beeld van de geest van die tijd waarin verschillende religieuze groeperingen in naam van God de andere groepering veroordeelden.
There are no comments on this page.
Valid XHTML :: Valid CSS: :: Powered by WikkaWiki