Passional Christi und Antichristi

In het kort

Lutheraanse kritiek op de paus werd vaak krachtig vorm gegeven middels een typische iconografie. Het werk van Lucas Cranach (1472-1553) is hiervan een uitstekend voorbeeld: in woord, maar vooral ook in beeld, werd de paus in allerlei pamfletten gelijkgesteld aan de Antichrist.



Linker houtsnede Rechter houtsnede
Bron: Lucas Cranach de Oudere, 1521, houtsnede, beiden 11,7 x 9,5 cm

Over het pamflet "Passional Christi und Antichristi"
In mei 1521 verscheen in Wittenberg een pamflet, het Passional Christi und Antichristi waarin verpletterende kritiek geuit werd op de paus en het gezag in Rome: hij wordt neergezet als een verpersoonlijking van hebzucht, trots en vraatzucht, de belichaming van de Antichrist. Het loopt dan ook niet goed af met hem: hij eindigt in een diepe val richting de hel, vergezeld door de vreselijkste demonen. Op de twee bovenstaande prenten komt vooral de trots van de paus naar voren. Terwijl Christus, de zoon van God, nederig de voeten van zijn apostelen wast en kust, laat de hooghartige paus zijn voeten juist kussen door zijn ondergeschikten, en zelfs door keizers en koningen. De kritiek die aldus geuit wordt in het pamflet is dat het gezag in Rome zich onterecht allerlei wereldlijke privileges en macht heeft toegeëigend, waaruit de kwaadaardigheid en zelfzuchtigheid van de Antichrist naar voren komen.
Het Passional Christi und Antichristi was een product van de samenwerking tussen Maarten Luther en zijn rechterhand Philipp Melanchthon en Lucas Cranach. Afbeeldingen spelen een grote rol in het pamflet: dertien paar houtsneden geven de tegenstellingen weer tussen de nederigheid en onbaatzuchtigheid van Christus enerzijds, en de trots en hebzucht van de paus anderzijds. Bij elk van de in totaal zesentwintig afbeeldingen in het pamflet was een kort stuk begeleidende tekst afgedrukt, afhankelijk van de uitgave in het Latijn of Duits: bij afbeeldingen van Christus een bijpassende Bijbelpassage en bij de afbeeldingen van de paus meestal een stuk tekst uit pauselijke decreten uit het canoniek recht. Maar zelfs zonder de begeleidende tekst is de boodschap van de afbeeldingen glashelder: door het handelen van Christus en de paus lijnrecht tegenover elkaar te zetten zal voor elke beschouwer duidelijk geweest zijn dat de paus verworden was tot de tegenpool van Christus: de Antichrist.

Analyse
In de beeldenstrijd tussen de Lutheranen en het gevestigde geloof wordt vaak de link tussen de paus en de Antichrist gelegd. Niet alleen zien we vaak de paus op of bij het apocalyptisch monster, ook draagt het monster in afbeeldingen van de apocalyps vaak een pauselijke kroon. Opvallend vulgair zijn de prenten waarop de paus gebaard en gezoogd wordt door duivels, of wordt afgebeeld als een ezel. Veel van deze afbeeldingen stammen uit de werkplaats van Lucas Cranach, die heel inventief was in het bedenken van reformatorische iconografie. Van een onderbouwde argumentatie is bij de meerderheid van deze prenten geen sprake, het doel van veel van de afbeeldingen is puur om de tegenstander in diskrediet te brengen. In het Passional Christi und Antichristi wordt dan in elk geval nog duidelijk gemaakt welke daden de paus tot Antichrist maken, maar in wezen wordt er nog altijd meer geappelleerd aan de emoties dan aan de rede.
Het pamflet van Luther en Cranach verspreidde zich snel: al in 1521/1522 werden er (enigszins aangepaste) kopieën in Deventer verspreid, waar het origineel vermoedelijk via handelaars terecht was gekomen. De vorm en naam van het pamflet zijn niet lukraak gekozen: een passionaal is namelijk een boek waarin lijdensverhalen van Christus en heiligen werden opgenomen. Door naar zulke manuscripten te verwijzen, en ook gedeeltelijk gebruik te maken van de iconografie van afbeeldingen die in passionalen werd gebruikt, krijgt het pauselijke ‘lijdensverhaal’ een satirische lading, waardoor het geheel extra inspeelt op de emotie van de toeschouwer.
There are no comments on this page.
Valid XHTML :: Valid CSS: :: Powered by WikkaWiki