Mystieke vrouwen (Denis Diderot)

In het kort

Denis Diderot (1713-1784) was een van de belangrijke denkers in de Verlichting en werkte mee aan de Encyclopédie. Zijn stijl van religiekritiek zal zich niet inlaten met de wijze waarop het goddelijke is afgebeeld, maar keurt de verbeelding zelf af als een zinnelijke vervorming van de werkelijkheid: als hysterische geestestoestand bijvoorbeeld die we vooral bij vrouwen tegenkomen. Zijn religiekritiek wijst op een medicalisering van het geestesleven die ook godsdienstige denkbeelden en belevingen treffen.



De vrouw die hysterisch was in haar jeugd, wordt devoot op volwassen leeftijd ; de vrouw die nog wat energie overheeft op volwassen leeftijd, was hysterisch in haar jeugd. Haar hoofd spreekt nog steeds de taal van haar zintuigen als deze reeds stil zijn geworden. Er is niets dat meer verwant is dan extases, voorspellingen, profetieën, openbaringen, vurige poëzie en hysterisme.

Bron: Denis Diderot, 'Sur les femmes' (1772), Oeuvres complètes de Denis Diderot, blzn.251-262.

Over Denis Diderot en zijn essai “Sur les femmes”
Denis Diderot (1713-1784) was een Franse filosoof, essayist, kunstcriticus en romanschrijver. Hij is misschien echter nog wel het meest bekend geworden als de bedenker (samen met Jean Le Rond d’Alembert) van de Encyclopédie, die artikelen over diverse onderwerpen zou gaan bevatten. Aan dit grote project werkten ook andere bekende Verlichte denkers mee zoals Voltaire, Jean-Jacques Rousseau, Théophile de Bordeu en Le Baron d’Holbach. Religiekritiek is een belangrijk thema in Diderots werk. Het bovenstaande fragment is afkomstig uit een essay van Denis Diderot, getiteld 'Sur les femmes' (Over vrouwen), dat Diderot in 1772 schreef. Het is afkomstig uit zijn atheïstische periode. In dit essay bekritiseert Diderot de religieuze ervaringen van mystieke vrouwen op grond van het medisch discours van zijn tijd. De kritiek die Diderot heeft op visioenen, en die hij ook al in zijn Essais sur la Peinture uitte, wordt hier verder uitgewerkt.

Analyse
Diderot bekritiseert in dit fragment religieuze openbaringen, extases, visioenen en profetieën die sommige vrouwen zeggen te ervaren wanneer zij zich met God verbonden voelen. Deze vormen van geloofsbeleving zijn in strijd met Diderots materialisme, omdat het hier om een subjectieve bovennatuurlijke ervaring gaat, die niet op zintuiglijke wijze bevestigd kan worden door andere mensen. Diderot beschouwt deze religieuze praktijken als bijgeloof. Zijn kritiek steunt daarbij op een fysiologische verklaring van de ervaring van deze vrouwen.
In ‘Sur les femmes’ geeft Diderot een beschrijving van vrouwelijke intelligentie. Deze intelligentie wordt gekenmerkt door een gevoel voor stijl en conversatie, talent voor poëzie, maar ook een krachtige verbeelding. Deze verbeelding is een symptoom van de neurologische ziekte hysterie. Door medisch aantoonbare aantasting van het zenuwstelsel ervaren sommige vrouwen contact met God, terwijl dit volgens Diderot eigenlijk een symptoom van een ziekte is.
Deze uitleg moet tegen de achtergrond van het medisch discours van zijn tijd begrepen worden. In medische verhandelingen van artsen zoals Joseph Raulin en Robert Whytt, vindt men de gedachte dat hevige zintuiglijke indrukken het zenuwstelsel van een individu kunnen aantasten, met hysterie of een andere neurologische ziekte als gevolg. De uitbundige levensstijl van aristocratische vrouwen die literaire salons bezoeken, zou hier aan bijdragen. Vrouwen op het platteland hebben daarom minder kans om hysterisch te worden. Diderot was ervaringsdeskundige op dit gebied, omdat hij zelf aanwezig was bij dergelijke salons en hier ook verslag van deed in de Salons.
De symptomen die ontstaan door deze zintuiglijke overbelasting zijn behalve fysiek ook van mentale aard. Deze interactie tussen het zintuiglijke en het mentale komt door een fenomeen dat bekend stond als “sympathie”. Alle zenuwen staan met elkaar in verbinding en het aantasten van de zenuwen verantwoordelijk voor de tastzin kan gevolgen hebben voor de zenuwen in het brein. Diderot: ‘Haar hoofd spreekt nog steeds de taal van haar zintuigen als deze reeds verdoofd zijn.’ Iemand kan dus mentaal een religieuze openbaring ervaren omdat zijn zenuwstelsel door zintuiglijke overbelasting is aangetast. Vooral vrouwen afkomstig uit de aristocratie vormen een risicogroep en worden object van Diderots religiekritiek, omdat zij als vrouw van nature over een gevoeliger zenuwstelsel beschikken en omdat ze door hun welgesteldheid de mogelijkheid hebben tot het bezoeken van salons.
Het is niet zo dat Diderot betoogt dat God enkel toegankelijk zou zijn vanuit een mannelijke constitutie. Maar Diderots kritiek op het bijgeloof van mystieke vrouwen impliceert wel een verheffing van het mannelijk zenuwstelsel tot maatstaf van wat normale menselijke ervaringen zijn. Deze vrouwen beschikken door hun gevoeligheid niet over deze normale ervaringen, die daardoor als bijgeloof afgeschilderd worden. Diderot denkt vanuit een tegenstelling die de fysieke werkelijkheid boven de mentale, religieuze denkbeelden van mystieke vrouwen stelt. De empirie is de maatstaf die verbeelding voor kritiek vatbaar maakt. De fysieke werkelijkheid is de meest oorspronkelijke en dient niet bemiddeld te worden door mentale beelden waarvoor geen experimenteel bewijs te leveren valt. Maar de mentale waanbeelden van deze mystieke vrouwen hebben mogelijk wel een andere functie: ze zijn de bron voor poëzie of conversatietalent. Maar ze dienen niet tot kennis van waarheid of werkelijkheid.

Oorspronkelijke tekst:
"La femme, hystérique dans la jeunesse, se fait dévote dans l’âge avancé ; la femme à qui il reste quelque énergie dans l’âge avancé, était hystérique dans la jeunesse. Sa tête parle encore le langage de ses sens lorsqu’ils sont muets. Rien de plus contigu que l’extase, la vision, la prophétie, la révélation, la poésie fougueuse et l’hystérisme."
There are no comments on this page.
Valid XHTML :: Valid CSS: :: Powered by WikkaWiki