Beeldenstorm 4 (Het Begraven van de Doden)

In het kort

Wie? Beeldenstormers ({geboren}--{overleden})

Waar en wanneer?
Periode: Zestiende eeuw.
Context: Alkmaar, Nederland

Hoe?
Medium: Vandalisme.
Positionering: Intern.
Stijlmiddel(en): Iconoclasme.
Genre: Expressief.

Wat?
Voorwerp van kritiek: Schildering.
Doel van de kritiek: Gedeeltelijke vernieling.
Grond(en) van kritiek: Idolatrie; Politiek.



Het Begraven van de Doden
Afb. 1: Meester van Alkmaar, De Zeven Werken van Barmhartigheid. 4: Het Begraven van de Doden, 1504, olieverf op paneel, 104 x 57 cm, Amsterdam, Rijksmuseum. Onderschrift: vanden doden te begraven so wy lesen / wert thobias van god gepresen

Over Het Begraven van de Doden
Tijdens de Beeldenstorm werden niet alleen beelden maar ook schilderijen beschadigd. De religiekritiek van protestanten neemt ook de vorm aan van geweld tegen kunstvoorwerpen in katholieke kerken. De beelden werden beschouwd als uiting van afgoderij of een inbreuk op waarachtige godsdienstigheid. Getroffen werd onder andere het zevenluik De Zeven Werken van Barmhartigheid. Op dit paneel zijn twee scènes gecombineerd, namelijk het Laatste Oordeel en ‘het begraven van de doden’. Deze twee thema’s lenen zich uitstekend voor weergave in één voorstelling. Bij zijn wederkomst zal Christus het onderscheid maken tussen de rechtvaardige en de onrechtvaardige mens, waarbij de naleving van de Zeven Werken van Barmhartigheid tijdens het leven een belangrijke rol speelde. Hij is hier afgebeeld als een man van smarten, wijzend op de wond in zijn zij en tronend op een regenboog. Zijn voeten met stigmata rusten op een wereldbol en hij wordt geflankeerd door Maria en Johannes de Doper. Onder dit tafereel is te zien hoe een grafkist door monniken in een kuil wordt geladen, die een grafdelver zojuist heeft gegraven. Twee priesters staan aan het graf en de plechtigheid wordt bijgewoond door de in het zwarte geklede geestelijken.

Analyse
Al zie je het er niet direct vanaf, dit middelste paneel van de Zeven Werken van Barmhartigheid representeert de climax van het geweld dat het veelluik werd aangedaan. Alle figuren verbonden aan de kerk werden bekrast of zelfs volledig weg geschraapt. Voornamelijk de gezichten lijken agressie te hebben uitgelokt, maar ook het (onbekende) kruis op de kist werd aangevallen. De scène daarboven bleef ongeschonden, op een kras die over het lichaam van Christus heen lijkt te lopen na. Vanwege deze dramatische ingrepen is op sommige plaatsen de ondertekening van het schilderij zichtbaar geworden. Zwart-wit opnames uit de jaren zeventig, genomen ten tijde van de grootschalige restauratie van het veelluik, tonen de impact van het toegedane letsel.
Het begraven van de doden als zevende werk van barmhartigheid werd gebaseerd op een oudtestamentische tekst in het boek Tobit of Tobias (1:17). "Ik deelde mijn voedsel met wie honger leed, mijn kleding met wie geen kleren had, en als ik zag dat het lichaam van een gestorven Israëliet buiten de muren van Nineve was gegooid, begroef ik het." Het onderschrift verwijst duidelijk naar dit boek. De agressie is in deze scène gericht tegen de geestelijken, die in de ogen van de protestanten het systeem van aflaten representeerden. Dit systeem werd ondersteund en gepropageerd door de katholieke kerk, maar onder meer door Maarten Luther fel bekritiseerd. Ter illustratie volgen hier enkele van Luthers 95 stellingen:
27. Zij die zeggen dat, zodra een munt in de geldkist rinkelt, een ziel wegvliegt uit het vagevuur, preken puur voor de mens.
62. De ware schat der Kerk is het heiligste evangelie van de heerlijkheid en de genade van God.
76. Wij stellen daarentegen dat de pauselijke aflaat niet de schuld kan wegnemen van de geringste vergefelijke zonde.
Net zoals bij heiligenbeelden werden ook in schilderingen voornamelijk de gezichten aangetast bij iconoclastische aanvallen. Ongeacht het exacte motief hiervoor spreekt het resultaat boekdelen. De geestelijkheid vormde het aanwijsbare voorwerp van kritiek, dat in de weg stond van een directe relatie met (het woord van) god. Zij maakten misbruik van hun positie en handelden daardoor op een verderfelijke wijze. Het hemelse beeld van het Laatste Oordeel gaat de aardse scène te boven met ook voor de protestanten de boodschap dat het uiteindelijke oordeel door niemand minder dan Christus zelf geveld zal worden.
There are no comments on this page.
Valid XHTML :: Valid CSS: :: Powered by WikkaWiki