Moderniteit is afgoderij (Donoso Cortès)

In het kort

De vooruitgang die met modernisering gepaard gaat zien veel mensen als een bevrijding uit de religie, maar kan men ook zien als een nieuwe vorm van afgoderij. De negentiende eeuwse diplomaat Donoso Cortès (1809-1853) zag in de secularisering vooral het verschijnen van nieuwe idolen. De maatschappij ontleent haar bestendigheid aan de goddelijke openbaring en het legitieme gezag van de monarchie, altaar en troon. Wie daaraan tornt opent de weg naar een anarchie, in feite dictatuur van de rebellie.




De verhevenheid van de Kerk boven de burgermaatschappijen is in overeenstemming met het gezond verstand dat ons leert dat wat bovennatuurlijk is uitgaat boven wat natuurlijk is, en wat goddelijk is boven wat menselijk is. Anderzijds is elke poging van de kant van de staat om de kerk in zich op te nemen of zich gelijk te stellen aan de Kerk, een met rampen doordrenkt anarchisch verlangen en een oorzaak van onenigheid.

Bron: Juan Donoso Cortés, Selected Works of Juan Donoso Cortés, Greenwood Press, London 2000, blz.113.

Over de antirevolutionaire politiek van Donoso Cortés
Juan Donoso Cortés, Markies van Valdegamas (1809-1853), zoals de naam laat zien van adellijke afkomst, begon na zijn studie aan een politieke en diplomatieke loopbaan. Koesterde hij aanvankelijk liberale denkbeelden, al snel rezen er bij hem twijfels over de gevaren van de revolutionaire beweging die Europa sedert de Franse Revolutie in haar greep had. Hij vreesde zoals velen in deze tijd van ‘restauratie’ (het terugkeren naar de tijd voor de Franse Revolutie) dat het toestaan van een opstand van onderen gevaarlijk is voor de bestendigheid van maatschappij en staat. Men moest niet toegeven aan de roep om meer vrijheid en rechten. Voor hem waren deze ontwikkelingen niets anders dan een cultus van hoogmoed, afgoderij en gehoorzaamheid aan de meest destructieve dwalingen. Hij was een reactionair die terug verlangde naar de absolutistische alliantie van troon en altaar maar uit pragmatische overwegingen pleitte voor een dictatuur van de sabel – uit vrees voor de veel gevaarlijker dictatuur van de dolk. Wat hersteld moet worden in de samenleving is het gevoel voor rangorde, de verticale dimensie in de maatschappij. Het geloof in gelijkheid en de kritiek op autoriteiten voedt het rampzalige bijgeloof dat mensen in staat zijn zichzelf te regeren. Donoso Cortés ziet het emancipatoire vooruitgangsgeloof als een valse godsdienst.

Analyse
Menigeen zou kunnen denken dat ‘religiekritiek’ een fenomeen is dat slechts te vinden is onder progressieve geesten en vooral traditionele religies zoals het Christendom betreft. Zo niet bij Donoso Cortés, zoals moge blijken uit bovenstaand citaat. De verheffing van de staat op gelijk vlak met de kerk of zelfs daarboven draait de orde van de werkelijkheid om. Het loslaten van de geestelijke leiding van de kerk kan slechts tot rampen en onenigheid leiden. Mensen zoeken in hun hoogmoed hun heil elders, maar deze afgoderij zal uiteindelijk verderfelijk blijken. De verwerping van afgoderij behoort tot het vaste repertoire van de religiekritiek, dat zowel vermeende afwijkingen binnen de eigen godsdienst kan betreffen, als praktijken of denkbeelden van een andere godsdienst. Het vereren van zaken van deze wereld als goddelijke zaken is een belangrijk mikpunt van de kritiek op afgoderij. Het vereren van de juiste godheid en het vereren van de godheid op de juiste wijze, orthodoxie en orthopraxie, zijn heilzaam; afwijken van de rechte weg leidt tot onheil. De christen zal geen moeite hebben met de erkenning dat men zaken van deze wereld als profane zaken behandelt, maar wel dat men tracht wereldse zaken of het leven van mensen in deze wereld te verheffen tot sacrale zaken. Het sacrale is immers het exclusieve domein van God en Zijn kerk. Het gevaar van het verafgoden van wereldse zaken ontstaat wanneer de moderne wereld de mens en het menselijk politieke bestuur absoluut gaat stellen. De maatschappij is dan niet langer de afspiegeling van Gods voorzienigheid, maar wordt omgekeerd zelf iets goddelijks.
Donoso Cortés treedt in de voetsporen van een kerk die veel ervaring heeft met dwalingen en de strijd daartegen. Wezenlijk daarin is de erkenning dat de mens Gods genade nodig heeft voor zijn heil. Dit besef gaat verloren wanneer men gaat geloven dat de wereld op zichzelf staat en de mens van nature goed is en zijn tekortkomingen dus verbeterbaar. De idealisering van wereld en mens, het geloof in de maakbaarheid van de wereld en de mens, berust uiteindelijk op de ontkenning van de erfzonde. Het vooruitgangsgeloof maakt van de mens een godheid die de schepping zelf ter hand neemt door de stichter te worden van een heilstaat. Donose Cortés zal niet ontkennen dat de mens in staat is door technologie macht te verwerven, maar wel dat de mens zich daarmee van zijn geneigdheid tot het kwaad kan bevrijden. Deze kritiek ziet het loslaten van het onderscheid tussen God en mens als de voorbode van een rampzalige zelfoverschatting van de mens. De technologische successen maken blind voor de keerzijde die in de anderhalf eeuw na Donoso Cortés’ waarschuwing ook zichtbaar zijn geworden. Hij loopt daarin vooruit op alle hedendaagse kritiek die wijst op de blindheid van het vooruitgangsgeloof: de voortdenderende trein van het door technologische vernieuwingen aangedreven kapitalisme waar juist iedere kritische reflectie verdwenen lijkt. Zijn kritiek op de religie van de vooruitgang is derhalve ook een oproep zich niet te laten verleiden door dwaling, dat wil zeggen vast te houden aan de waarheden die ons al door goddelijke openbaring deelachtig zijn geworden. Donoso Cortés vond dan ook niets afschuwelijker dan de instelling van het parlement: dat eindeloze redetwisten dat ervan uitgaat dat het slechts om een strijd tussen meningen gaat. Voor hem waren de kerk met haar absolute waarheidsaanspraak en de staat met zijn absolute machtsaanspraak de symbolen van een wereld die nog niet aan het bijgeloof lijdt volgens welke de mens de hoogste maatstaf is.
There are no comments on this page.
Valid XHTML :: Valid CSS: :: Powered by WikkaWiki